Στην Ομάδα μιλάμε πολύ συχνά για υγιεινή διατροφή. Έχουμε κάνει άπειρα ποστ για το τι είδους τρόφιμα είναι ωφέλιμα για την υγεία των παιδιών μας, με άπειρες πηγές. Σε κάμποσες περιπτώσεις χρειάστηκε να ξεμπροστιάσουμε ανενημέρωτους επαγγελματίες υγείας παραθέτοντας επιστημονικά τεκμήρια περί υγιεινής διατροφής όταν εκείνοι μπήκαν στην ομάδα για να μας πουν πως η φυτική διατροφή είναι επικίνδυνη για τα παιδιά μας (κι έφυγαν ντροπιασμένοι, αφού αναδείχθηκε η ημιμάθειά τους). Ένα μεγάλο μέρος των βίγκαν ατόμων έγιναν αρχικά φυτοφάγοι για λόγους υγείας (όπως κι εγώ). Τα επιχειρήματα περί υγείας είναι, σύμφωνα με τη βιβλιογραφία, τα πιο επιδραστικά επιχειρήματα στην υιοθέτηση φυτικής διατροφής.
Όπως είναι λογικό, οι άνθρωποι νοιάζονται για την υγεία τους. Οι γονείς νοιάζονται για την υγεία των παιδιών τους. Δεδομένων των συνθηκών που βρίσκονται, κάνουν σχεδόν πάντα, το καλύτερο δυνατό που μπορούν για να είναι υγιής όλη η οικογένεια.
Η συζήτηση λοιπόν για το αν είναι πιο υγιεινό να τρώνε τα παιδιά όσπρια αντί για κρέας, και ολόκληρα φρούτα αντί για γλυκά, είναι μια συζήτηση που όταν γίνεται αναγνωρίζοντας την επίδραση που έχουν αυτές οι κοινωνικές, οικονομικές, πολιτικές και γεωγραφικές συνθήκες, είναι κατά βάση μια συζήτηση υγειονομικής δικαιοσύνης.
Μιλάμε για το τι είναι υγιεινό να φάει ένα παιδί, αναγνωρίζοντας και αναδεικνύοντας πως η ευαλωτότητα μιας οικογένειας στην παραπληροφόρηση είναι θέμα παιδείας, ή και μόρφωσης, ή και οικονομικής δυνατότητας που πιθανόν να εξασφαλίσει καλύτερης ποιότητας συμβουλευτική από το κετομομ.gr. Mιλάμε για την αυτοφροντίδα μέσω της άσκησης, της ξεκούρασης, του ποιοτικού ύπνου αναγνωρίζοντας πως όλα αυτά έχουν ένα ταξικό πρόσημο, πως το θέμα του self-care δεν είναι μόνο ατομικό αλλά βαθιά πολιτικό. Δεν το λες και εύκολο να κάνεις υγιεινή διατροφή, άσκηση, ξεκούραση, ποιοτικό ύπνο και διαλογισμό για μείωση του στρες όταν ξεσκίζεσαι 12ωρα στη δουλειά και γυρίζεις σπίτι να μαγειρέψεις και να βάλεις πλυντήρια, μπροστά σε μια τηλεόραση που διαφημίζει παριζάκια. Σε αυτές τις συνθήκες, το junk food, μια ταινία στο Netflix και μερικά τσιγάρα ίσως είναι ο μόνος τρόπος σου να αντέξεις μια ζωή σε μια κοινωνία που έχει παντελώς απανθρωποποιήσει του πολίτες της.
Σε ένα γκρουπάκι δέκα γυναικών που είχε δημιουργηθεί ως ομάδα υποστήριξης μέσω της δουλειάς μου ακούω τις γυναίκες να μιλάνε για αυτοφροντίδα. Η μια κάνει γυμναστική στο προαύλιο του σχολείου που δουλεύει, έχοντας και δεύτερη δουλειά, συχνά δωδεκάωρη, περνώντας τα συμπτώματα της προεμμηνόπαυσης σε ένα σύστημα υγείας που δεν παρέχει καμία στήριξη. Άλλες δύο, ακαδημαϊκοί, προσπαθούν να χώσουν τριαντάλεπτα άσκησης ανάμεσα σε meetings για προτάσεις χρηματοδότησης και επιτήρηση διδακτορικών. Μια άλλη προσπαθεί να αυτοφροντιστεί για να χάσει το βάρος που κουβαλάει από παιδί, σηκώνοντας στους ώμους της το βάρος (mental load) άλλων 10 ατόμων που εξαρτώνται από εκείνη σε διάφορα επίπεδα, σπουδάζοντας παράλληλα, μεγαλώνοντας δύο παιδιά εκ των οποίων το ένα νευροδιαφορετικό. Μας ακούω να μιλάμε για αυτοφροντίδα, για το πώς θέλουμε όλες να είμαστε υγιείς. Εμείς, τα παιδιά μας, ή (πολύ συχνά) εμείς *για* τα παιδιά μας.
Κι εδώ είναι σιγά σιγά που βγαίνει το τέρας. Το αναγνωρίζω τώρα τελευταία. Το έβλεπα πάντα αλλά δεν είχα λόγια να το περιγράψω.
Η υγεία σου είναι ατομική ευθύνη, λέει το τέρας. Οφείλεις να σε φροντίσεις. Αν δεν φροντίζεις να είσαι υγιής, είσαι βάρος για την κοινωνία, αυξάνεις το κόστος του κράτους για περίθαλψη, είσαι κακός πολίτης. Kαι κακή μάνα, όπως θα δούμε λίγο παρακάτω. Έχεις πατριωτική υποχρέωση να είσαι υγιής. Να κάνεις ποδήλατο στη Πάρνηθα και να τρως 10 αμύγδαλα για πρωινό όπως ο Πρωθυπουργός μας. Να μην τρως κανένα επεξεργασμένο τρόφιμο, όπως ο JFK Jr και ο Dr. Oz. Η πατρίδα θέλει ευθυτενείς, γυμνασμένους, υγιείς πολίτες, στα πρότυπα των Σπαρτιατών, που μπορούν να πολεμήσουν σαν τον Αχιλλέα, να γεννήσουν τον Αχιλλέα, και να μειώσουν το κόστος υγειονομικής περίθαλψης, να πάνε τα λεφτά στα πολεμοφόδια, όχι στα νοσοκομεία. Οτιδήποτε λιγότερο, είναι εθνική προδοσία.
Το τέρας του υγιεινισμού (healthism στα αγγλικά) δεν γεννήθηκε τώρα. Το έχουμε ξαναδεί να κυκλοφορεί με στολή παραλλαγής και υγιεινά τσιτάτα. Στη ναζιστική Γερμανία, οι αρρωστοί, οι ανάπηροι, οι ψυχικά πάσχοντες θεωρήθηκαν «άχρηστοι» για το έθνος. Βιολογικό βάρος. Αντιπαραγωγικοί. Αντιαισθητικοί. Αντιπατριώτες. Το πρόταγμα της «καθαρής» φυλής πήγαινε πακέτο με την ιδεολογία της «υγιούς» κοινωνίας, μιας κοινωνίας απόλυτου ελέγχου πάνω στα σώματα και τις ζωές. Δεν είναι τυχαίο που το αφήγημα αυτό ανασύρθηκε με καμάρι από την ελληνική ακροδεξιά, με τον Κασιδιάρη να εκθειάζει τα σώματα των αρχαίων Ελλήνων πολεμιστών, και να μιλά για πολίτες “υγιείς και δυνατούς”, ούτε είναι τυχαίο ότι το νέο φασιστομάγαζο ονομάστηκε “Σπαρτιάτες”. Η κυβέρνηση Trump έδωσε νέα ώθηση στον ακροδεξιό υγιεινισμό. Ο JFK Jr. με το MAHA/back-to-nature κίνημά του, που υποστηρίζει πως δεν χρειαζόμαστε εμβόλια αν είμαστε γυμνασμένοι και δεν τρώμε καθόλου ζάχαρη (το κρέας το έχει στα υγιεινά, πιστός στην σύγχρονη, meat-industry funded, ακροδεξιά ατζέντα), και δίπλα του ο Dr. Oz, γιατρός-influencer, ίνδαλμα των υγιεινιστών, που εξηγεί πόσο πατριωτικό είναι να τρέφεσαι καλά και να μην κοστίζεις στο κράτος. Ο Dr Oz εχει φτάσει στο σημείο να πει πως τα άτομα με αυξημένο βάρος θα έπρεπε να πληρώνουν μεγαλύτερες εισφορές στην ασφάλεια υγείας, ή να μην έχουν κάλυψη, γιατί “φταίνε” που έχουν αυξημένα ρίσκα υγείας. Χονδροφοβία, ρατσισμός, και ανηθικότητα τυλιγμένα σε οικονομικές θεωρίες. (Έχουμε βέβαια και ντόπια παραγωγή τέτοιων υπανθρώπων).
Ένας ακόμα χώρος ακροδεξιού υγιεινισμού είναι το λεγόμενο manosphere, το διαδικτυακό σύμπαν όπου το “καθαρό σώμα” και η “πειθαρχημένη ζωή” πάνε χέρι χέρι με τον μισογυνισμό, τη ρητορική μίσους και την κοινωνική περιφρόνηση προς κάθε τι ευάλωτο. Εκεί βασιλεύει ο Andrew Tate, με το υγιές σώμα-όπλο και την αντρική υπεροχή, ο Liver King που τρώει ωμό συκώτι για να γίνει πιο πρωτόγονος και δυνατός, και ο Carnivore MD, που μας εξηγεί γιατί η μόνη σωστή διατροφή είναι κρέας και αντρίλα. Σ’ αυτό το αφήγημα, η υγεία δεν είναι φροντίδα. Δεν είναι κοινωνική πρόνοια. Δεν είναι ευημερία. Είναι κυριαρχία. Είναι εξουσία πάνω στο σώμα, το δικό τους μέσω της πειθαρχίας, και των άλλων μέσω της επιβολής.
Όμως το καλύτερο πάντρεμα υγιεινισμού και μισογυνισμού δεν το βρίσκουμε στις εκπομπές του Dr Oz ούτε στο manosphere. Είναι πολύ πιο κοντά μας. Στις παιδικές χαρές και την αυλή του σχολείου, στις αθώες και τρυφερές μαμαδοσυζητήσεις, στα γκρουπ γονεϊκότητας και παιδικής διατροφής, και εννίοτε, ακόμα και σε συνέδρια και επιστημονικές δημοσιεύσεις. Το βλέπουμε στο «τι θα φάνε τα παιδιά σήμερα;», στο «κοίτα τι τα ταΐζει τα καημένα», και στο «τα παρκάρει όλη μέρα μπροστά σε μια οθόνη».
Η μητέρα, αποκλειστικά υπεύθυνη τροφός της πατριαρχικής οικογένειας, φέρει την ευθύνη να μεγαλώσει υγιή παιδιά, μελλοντικούς δυνατούς πατριώτες και τις άξιες υγιείς και δυνατές γυναίκες τους. Έχει το παιδί αυξημένο βάρος; Φταίει η μάνα με αυτά που το ταϊζει. Έχει αλλεργίες; Φταίει που δε το θήλασε. Έχει ΔΕΠΥ ή αποκλίνει από τα νευροτυπικά χαρακτηριστικά; Φταίει που έβαφε τα μαλλιά στην εγκυμοσύνη. Δεν αναδύει το αγόρι την αντρίλα που θα ήθελε ο λοχαγός του όταν κάνει κάμψεις στο στρατό; Είναι που η μάνα δεν το γύμναζε αρκετά.
Στο όνομα της υγείας, ο υγιεινισμός ξαναγράφει την έννοια της αξίας του ανθρώπου. Οι ασθενείς, οι αδύναμοι, οι ανάπηροι, οι κάθε είδους αποκλίνοντες από το μοντέλο του ρωμαλαίου πολεμιστή είναι βάρος για την κοινωνία. Οι μανάδες τους δεν έκαναν καλά τη δουλειά τους.
Η υγειονομική δικαιοσύνη μιλάει για ισότιμη πρόσβαση στις υπηρεσίες πρόληψης και περίθαλψης. Μιλά για την άρση όλων των κοινωνικών ανισοτήτων που επηρεάζουν την υγεία: φτώχεια, ρατσισμός, ταξική ανισότητα, έμφυλες διακρίσεις, περιβαλλοντικές ευαλωτότητες. Το δικαίωμα στην υγεία είναι συλλογικό και όχι ατομικό και η διεκδίκηση περνάει μέσα από δικαιώματα και πολιτικές ευθύνες. Στον υγιεινισμό η υγεία είναι καθήκον, δείγμα ηθικής ακεραιότητας, προσωπικής αξίας, και -κυρίως- ατομικής ευθύνης. Είναι το νεοφιλελεύθερο αφήγημα στην υγεία με την πιο ύπουλη αποπολιτικοποίηση.
Είσαι υγιής, αξίζεις. Δεν είσαι; Φταις.
Αν όμως θέλουμε πραγματικά να μιλήσουμε για υγεία πρέπει πάντα να ξεκινάμε από το εμείς, όχι από το εγώ. Γιατί η αυτοφροντίδα δεν είναι challenge. Είναι δικαίωμα. Και η πολιτεία το καταπατά στους περισσότερους από εμάς. Γι αυτό, αν νιώθεις πως δεν τα καταφέρνεις και πολύ καλά στο να σε φροντίζεις, δεν είναι γιατί δεν έχεις αρκετή πειθαρχία ή θέληση. Είναι γιατί η αυτοφροντίδα χωρίς στήριξη είναι πολυτέλεια μεταμφιεσμένη σε ατομική υποχρέωση.
