Το φαγητό δεν είναι ποτέ μόνο αριθμοί. Δεν είναι μόνο πρωτεΐνες, υδατάνθρακες και λιπαρά. Είναι μνήμη, ταυτότητα, οικογένεια, αξίες. Είναι ο τρόπος που δείχνουμε στα παιδιά μας ποιοι είμαστε και σε ποιον κόσμο θέλουμε να ανήκουν. Γι’ αυτό και οι συζητήσεις για τη διατροφή σπάνια είναι ουδέτερες.
Όταν μιλάμε ή σκεφτόμαστε το φαγητό, δεν θα διαφωνήσουμε για τις φακές ή το μπιφτέκι, αλλά για το τι θεωρούμε υγεία, “καλή” μητρότητα, σωστή παιδική ανάπτυξη. Όταν το φαγητό μας γίνεται σύμβολο, κάθε επιλογή φορτίζεται με νόημα: παράδοση, περιβάλλον, συμπόνια, κοινωνική τάξη. Οι διαμάχες γύρω από το φαγητό (food wars) είναι στην πραγματικότητα διαμάχες που αφορούν την ταυτότητα μας (identity wars).
Και κάπου εδώ είναι που εμφανίζεται ο γνώριμος «σκεπτικιστής». Όχι ο επιστημονικός, αλλά εκείνος που παριστάνει ότι απλώς ρωτάει. «Δεν είμαι κατά των vegan, αλλά… στην Ινδία τα παιδιά που δεν τρώνε κρέας δεν αναπτύσσονται σωστά, δες αυτή την έρευνα». Το «αλλά» είναι η χαραμάδα μέσα από την οποία μπαίνει η παραπληροφόρηση, ντυμένη με επιστημονικότητα. Έτσι κατασκευάζεται η ψευδαίσθηση ότι «οι επιστήμονες δεν έχουν συμφωνήσει», παρότι η επιστημονική συναίνεση είναι ξεκάθαρη: μια καλά σχεδιασμένη φυτική διατροφή είναι κατάλληλη για όλες τις ηλικίες και στάδια ζωής. Αυτή η μικρή σχισμή όμως είναι αρκετή για να χτυπήσει εκεί που πονάς περισσότερο.
Οι διαμάχες γύρω από το φαγητό ξεκινούν πάντα από την επιλογή των λέξεων. Όροι όπως «άδειες θερμίδες», «θεραπευτική διατροφή», «το έντερο θα επουλωθεί», «το άμυλο είναι άχρηστο» δεν περιγράφουν απλώς τρόφιμα αλλά κατασκευάζουν ηθικές κατηγορίες: καλό και κακό φαγητό, υγεία και ασθένεια, υπεύθυνη και ανεύθυνη μητέρα. Στο άρθρο της Ελένης «Τι θα φάει το παιδί σου, μάνα; Από την υγειονομική δικαιοσύνη στον υγιεινισμό με αέρα μισογυνισμού» φάνηκε πώς η γλώσσα του υγιεινισμού γίνεται μηχανισμός ελέγχου. Οι διαμάχες για το φαγητό δεν είναι παρά μια συνέχεια αυτής της λογικής: λόγια που ντύνονται με «επιστήμη» για να παράγουν ενοχή και συμμόρφωση και έχουν σχεδόν πάντα συγκεκριμένο παραλήπτη: τις μητέρες.
Δεν είναι τυχαίο που μιλάμε για mommy wars και όχι για daddy wars. Η κοινωνία φορτώνει στις γυναίκες το βάρος της σωστής διατροφής. Όταν κάτι «πάει στραβά», η κριτική πέφτει πάνω στις μητέρες. Οι συζητήσεις γύρω από τη διατροφή είναι έμφυλες διαμάχες: το σώμα, ο χρόνος και ο πνευματικός κόπος των γυναικών γίνονται πεδίο δημόσιας αξιολόγησης, ενώ οι κοινωνικές δομές που περιορίζουν τις επιλογές μένουν αόρατες.
Κι όλα αυτά συμβαίνουν σε ένα πλαίσιο ανισότητας. Δεν ξεκινάμε όλοι από το ίδιο σημείο. Η πρόσβαση σε χρόνο, χρήματα, κουζίνα, φρέσκα τρόφιμα, γνώση: όλα αυτά διαμορφώνουν τις δυνατότητές μας και όλα αυτά που θα προσφέρουμε ή όχι, στις οικογένειές μας όπως είδαμε στο Vegan Labor. Η ηθικολογία «κάνε καλύτερες επιλογές», κάνε την «κάθε μπουκιά να μετράει», συχνά αγνοεί το πλαίσιο, ενώ η αγορά παράγει φθηνά υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα, επιδοτεί ζωικά προϊόντα, κάνει επιθετική διαφήμιση σε παιδιά και μετατρέπει την ευθύνη σε ατομικό πρόβλημα.
Στο άρθρο «Back to nature or back to fascism?» μιλήσαμε σχετικά με το πώς η ρομαντική επίκληση της «φύσης» μπορεί να κρύβει αυταρχικές λογικές. Το ίδιο μοτίβο εμφανίζεται και εδώ: το φυσικό ζωικό βούτυρο εναντίον της τοξικής μαργαρίνης, η παραδοσιακή φέτα εναντίον του μοντέρνου τόφου που παρουσιάζεται ως επικίνδυνο ή εκφυλισμένο. Η «φυσικότητα» γίνεται πολιτισμικό φίλτρο που χωρίζει τους «καλούς» από τους «κακούς», αντί να ανοίγει δρόμους ισότητας και φροντίδας.
Αν κάτι μαθαίνουμε από όλες αυτές τις μάχες είναι ότι το φαγητό είναι πολιτική, γλώσσα και φροντίδα μαζί. Οι food wars και οι mommy wars δεν είναι απλές διαφωνίες σχετικά με το ποιο τρόφιμο έχει περισσότερο σίδηρο και σε ποια μορφή του απορροφάται καλύτερα, αλλά καθρέφτης μιας κοινωνίας που παλεύει με τις ανισότητες της, με το φύλο, με την εξουσία, με τον τρόπο που φαντάζεται το μέλλον. Αν θέλουμε να αφήσουμε πίσω μας αυτούς τους πολέμους, ίσως το πρώτο βήμα δεν είναι να κερδίσουμε την επόμενη διαδικτυακή αντιπαράθεση, αλλά να αλλάξουμε τους όρους της συζήτησης: να θυμηθούμε ότι η τροφή είναι κοινό αγαθό, ότι η γλώσσα έχει δύναμη, κι ότι, τελικά, αυτό που μετράει είναι η συλλογική φροντίδα για τα παιδιά μας και για τον κόσμο που θα κληρονομήσουν.
