Η γλώσσα κατέχει σημαντική θέση στην καρδιά μου. Λατρεύω το διάβασμα και επί χρόνια δούλευα σαν κειμενογράφος, πράγμα που δεν κατάφερε να σκοτώσει την αγάπη μου για το γράψιμο (αν και μπορεί να γίνει μια απασχόληση πραγματικά εξουθενωτική). Χαίρομαι, επομένως πολύ, όταν βλέπω τη γλώσσα να γίνεται αντικείμενο μελέτης και ενασχόλησης για το ευρύ κοινό.
Τα τελευταία χρόνια δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στη δύναμη της γλώσσας και στο χώρο της γονεϊκότητας αλλά και της επικοινωνίας μεταξύ ενηλίκων. Γίνονται σεμινάρια επί σεμιναρίων για “non-violent communication” (στα ελληνικά μη βίαιη επικοινωνία ή συμπονετική επικοινωνία ή “η γλώσσα της καρδιάς”). Προσπαθούμε να δώσουμε όνομα στα συναισθήματά μας (βλ. Τα βιβλία της Brené Brown και ειδικά το Atlas of the heart). Προσπαθούμε να διηγηθούμε τις ιστορίες μας, κάνουμε αφηγηματική ψυχοθεραπεία, ενθαρρύνουμε τα παιδιά μας να μας λένε τι τα απασχολεί.
Τότε λοιπόν τι συμβαίνει και όταν έρχεται η ώρα να μιλήσουμε για τη διατροφή και για τα ζώα, χάνουμε τα λόγια μας;
Αφορμή για να γράψω αυτό το κείμενο στάθηκε ακόμα ένα άρθρο που μιλούσε για το πώς πρέπει να προστατεύσουμε τις μέλισσες “γιατί μας δίνουν το μέλι τους, που είναι φάρμακο!”. Δε θα ασχοληθώ εδώ με το μάρκετινγκ που γίνεται στο μέλι και το ότι για να έχει κανείς οφέλη απ’ τα ιχνοστοιχεία του θα έπρεπε να τρώει κουβάδες. Δεν είναι του παρόντος. Θέλω να μιλήσουμε όμως για το πώς τέτοιες φράσεις -οι μέλισσες ΜΑΣ ΔΙΝΟΥΝ το μέλι, τα προβατάκια ΜΑΣ ΔΙΝΟΥΝ το μαλλί, οι αγελάδες ΜΑΣ ΔΙΝΟΥΝ το γάλα- δημιουργούν μια φοβερά λανθασμένη εντύπωση στα παιδιά. Αλλά ακόμα και σε εμάς τους ενήλικες. Μας νανουρίζουν γλυκά-γλυκά.
Οι άνθρωποι εδώ και εκατομμύρια χρόνια χρησιμοποιούν ζωικά προϊόντα. Τα έπαιρναν και τα παίρνουν από τα ζώα δια της βίας. Το έκαναν επί χιλιάδες χρόνια για να επιβιώσουν, καταβάλλοντας κόπο και χρόνο, μέσα από το κυνήγι. Η κατανάλωση ζωικών προϊόντων ήταν τότε συχνά θέμα επιβίωσης. Και είναι ακόμη για συγκεκριμένους πολιτισμούς/πληθυσμούς, όπως οι Σάμι και οι Ινουίτ, που ζουν σχετικά απομονωμένοι σε περιοχές με φοβερά αραιή βλάστηση. Προσωπικά δεν βρίσκω τίποτα το ηθικά μεμπτό στην κατανάλωση ζώων και ζωικών προϊόντων από ανθρώπους που δεν έχουν άλλη εναλλακτική.
Το φοβερό είναι ότι είναι ακριβώς αυτοί οι πληθυσμού που φροντίζουν να μην πάει τίποτα χαμένο από το ζώο που με κόπο έπιασαν, τεμάχισαν, μαγείρεψαν. Χρησιμοποιούν το δέρμα για ρούχα, τα κόκκαλα για εργαλεία, το λίπος για φωτισμό. Και ευχαριστούν συχνά το ζώο που έχασε τη ζωή του. Το έκανε το ζώο οικειοθελώς; Η φώκια ή η φάλαινα; Φυσικά και όχι. Όμως το ότι οι άνθρωποι αυτοί αναγνωρίζουν τη θυσία, το ότι κάποιος έχασε τη ζωή του για να ζήσουν εκείνοι, είναι κάτι άξιο αναφοράς.
Γιατί πότε ήταν η τελευταία φορά που -εάν τρως ακόμη ζωικά- έστω και νοητά ευχαρίστησες το ζώο που έχασε τη ζωή του; Τα παιδιά που τρώνε “χοιρινό” ή “μοσχάρι” δεν έχουν αίσθηση ότι τρώνε αγελάδες και γουρούνια. Η γλώσσα αντανακλά μια συγκεκριμένη χρήση του ζώου ως τροφή. Διαχωρίζει το ζωντανό γουρούνι από εκείνο που είναι κομμένο μερίδες, τυλιγμένο σε σελοφάν στο σούπερ μάρκετ. Θα έπρεπε όμως; Δεν μπορώ να το κρίνω. Όμως θεωρώ ότι θα έπρεπε να γνωρίζουμε, ναι, και τα παιδιά, ότι “χοιρινό” σημαίνει κομμάτι από γουρούνι, ένα ζώο που ζούσε και ανέπνεε και συνδεόταν με άλλα ζώα, όπως κι εμείς και τόσα άλλα θηλαστικά. Πώς μια κονσέρβα τόνου περιέχει κομμάτια από ένα ψάρι, ένα πλάσμα τόσο διαφορετικό από εμάς, με μια ζωή όμως εξίσου γεμάτη ομορφιά κάτω απ’ το βυθό της θάλασσας.
Θεωρώ ότι αφού διαβάζεις αυτό το άρθρο, σε απασχολεί κι εσένα, όπως κι εμένα για το πώς μιλάμε στα παιδιά για τα ζωικά τρόφιμα, ειδικά παρουσία άλλων, που μπορεί να τρώνε ζωικά. Στην Ελλάδα αυτό είναι κάτι που αντιμετωπίζει μια βίγκαν οικογένεια σε καθημερινή βάση.
Προσωπικά έχω επιλέξει να γνωρίζουν τα παιδιά μου από που προέρχεται κάθε φαγητό που υπάρχει διαθέσιμο στο σούπερ μάρκετ. Έχω αυτά τα σπαστικά παιδάκια που όταν περνάνε μπροστά από τα κρέατα και τα αλλαντικά λένε “μπλιαααχ” και “ιιιιου” και “κρίμα τα ζωάκια”. Παρ’ όλο που δυο από τα τρία μπορεί το καλοκαίρι να φάνε παγωτό από ζωικό γάλα. Τι κάνω εκεί; Τους λέω ότι στα συστατικά έχει γάλα, ναι αυτό, που παίρνουμε από τα μοσχαράκια, δηλαδή τα μωρά-αγελάδες. Συνήθως λένε “κρίμα τα αγελαδάκια” και ψάχνουν γρανίτα. Εάν θέλουν πραγματικά το κορνέτο, το παίρνουν, συμβαίνει όμως όλο και σπανιότερα, καθώς μεγαλώνουν και αντιλαμβάνονται ότι άλλος πληρώνει τη δική μας απόλαυση [εξηγώ αναλυτικά σε αυτό το άρθρο πώς τρώμε και γιατί, η μεγάλη μου κόρη είναι βίγκαν].
Και τι κάνουμε όταν αγαπημένα πρόσωπα τρώνε ζωικά προϊόντα και τα παιδιά μας ρωτάνε “γιατί;”;
Προσωπικά έχω την τύχη οι κοντινοί μου συγγενείς να είναι φιλικοί ή έστω ουδέτεροι προς τον βιγκανισμό. Συχνά λένε οι ίδια στα παιδιά ότι θα ήθελαν να τρώνε λιγότερο κρέας για την υγεία τους, αλλά τους δυσκολεύει πολύ, γιατί έτρωγαν όλη τους τη ζωή και το έχουν συνηθίσει. Αφήνω τα παιδιά να ρωτάνε τις ερωτήσεις τους και τους ενήλικες να αναλάβουν την ευθύνη των απαντήσεών τους.
ΌΜΩΣ όπως μου επεσήμανε η Ελένη σε μια σχετική μας συζήτηση, η οικογένειά μου δεν είναι ο Ελληνικός μέσος όρος. Τι κάνεις, για παράδειγμα εάν το παιδί σου ρωτήσει τον πατέρα ή τον παππού του “γιατί τρώς ζώα; δεν τα λυπάσαι;” και η απάντηση είναι “δεν τα λυπάμαι. Ο Θεός τα έφτιαξε για να τα τρώμε”. Ή “Τα τρώω για να είμαι γερός και δυνατός κι εσύ που δεν τα τρώς δε θα ψηλώσεις”. Ή “δεν έχουμε αποδείξεις ότι όπως σε ταϊζουν οι γονείς σου, θα είσαι πιο υγιής. Πολλοί γιατροί λένε να τρως κρέας. Ρώτα τη μαμά σου καλύτερα γιατί στο στερεί”. Βγαλμένα μέσα απ’ τη ζωή. Εκεί τι κάνεις;
Εκεί εγώ σαν Αλέξια επισημαίνω γεγονότα. Ότι δηλαδή, ναι, έχουμε στοιχεία ότι η χορτοφαγική διατροφή η βασισμένη σε whole foods (όχι δηλαδή σε βίγκαν τζανκ φουντ, αλλά σε φρούτα, λαχανικά, όσπρια και ξηρούς καρπούς) είναι η καλύτερα για την υγεία του ανθρώπου και του πλανήτη. Συχνά ο συνομιλητής απλώς θα κουνήσει και το κεφάλι και θα πει κάτι του στυλ “καλά, το μέλλον θα δείξει…” ή “αυτό το λες εσύ!” και φυσικά δε θα ζητήσει ή θα αρνηθεί θα διαβάσει πηγές. Δεν το λέω για το συνομιλητή όμως, το λέω για να το ακούσουν και να ενδυναμωθούν τα παιδιά μου.
Είναι σημαντικό να γνωρίζουν τα παιδιά γιατί επιλέγουμε την αυστηρά χορτοφαγική διατροφή, ζώντας σε μια κοινωνία που αυτό δεν είναι η νόρμα. Όχι για να υπερασπιστούν τα ίδια τη διατροφή που εμείς έχουμε επιλέξει γι αυτά στο νηπιαγωγείο, στο σχολείο, στο πάρτι. Αλλά για να γίνει η εσωτερική τους φωνή.
Σε ακούω να σκέφτεσαι “μα αυτό δεν είναι χειραγώγηση;”. Ναι, εάν θεωρείς χειραγώγηση το να επαναλαμβάνεις στα παιδιά, μέχρι να γίνει η εσωτερική τους φωνή, ότι “φροντίζουμε τον διπλανό μας”, “όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι”, “η βία φέρνει βία”, “δε χτυπάμε” και λοιπά. Ή, αν θέλεις ότι “το κάπνισμα σκοτώνει”, “η πολλή ζάχαρη κάνει κακό”, “δεν οδηγούμε όταν έχουμε πιεί”.
Πρέπει όμως να διευκρινίσω ότι έχω επιλέξει να μη χρησιμοποιώ βίαιη γλώσσα. Δεν έχω αποκαλέσει ποτέ τον πατέρα μου, που ψαρεύει κάθε καλοκαίρι, δολοφόνο. Είναι δολοφόνος ψαριών; Ναι. Είναι όμως επίσης ένας άνθρωπος που αγαπάει πάρα πολύ τα παιδιά μου και τον αγαπάνε κι αυτά και που με έμαθε να προστατεύω και να σέβομαι τη φύση. Είναι ο άνθρωπος που έχει μετατρέψει την ταράτσα του στην Αθήνα σε πραγματικό υδροβιότοπο, με χίλια-δυο φυτά και λιμνούλα με ψάρια (ναι, αυτά τα φροντίζει, δεν τα τρώει). Και μαζεύει με τις χορτοφάγες εγγονές του ντομάτες και πιπεριές από τις ζαρντινιέρες του και τρώνε μαζί τα χορτοφαγικά φαγητά που μαγειρεύει η μαμά μου. Είναι δηλαδή ένα άτομο πολύ υποστηρικτικό. Έχει αυτή την πλευρά με την οποία δε συμφωνώ; Βεβαίως. Και το ξέρει και το ξέρουν και τα παιδιά.
Όμως τα τελευταία χρόνια έχουν κάνει μεγάλα βήματα με τη μαμά μου προς μια διατροφή πολύ φιλικότερη προς την υγεία τους και το περιβάλλον, κόβοντας τελείως τα αλλαντικά, για παράδειγμα και μειώνοντας σημαντικά την ποσότητα κρέατος που καταναλώνουν. Έχουν μάθει τι είναι το φαγόπυρο και η κινόα και τρώνε όλα τα χορτοφαγικά που μαγειρεύω όταν μας επισκέπτονται. Επιλέγω να εστιάζω σε αυτά. Χρησιμοποιώ μια γλώσσα θετική, για το πόσα βήματα έχουν κάνει ο παππούς κι η γιαγιά. Ομοίως για τον πεθερό μου, που αν και παμφάγος και λιχούδης, δε διαμαρτυρήθηκε ούτε μια φορά που δεν μαγείρεψα κρέας ή ζωικά τρεις βδομάδες που έμεινε σε μας. Και ποτέ δεν έκανε στα παιδιά κανένα σχόλιο για τη διατροφή τους, ίσα ίσα που έτρωγε τα ψητά μήλα χωρίς μέλι -με πόνο ψυχής, είμαι σίγουρη!- για να μην έρθει/τα φέρει σε δύσκολη θέση.
Οπότε ναι, η γλώσσα κόκαλα δεν έχει και κόκαλα τσακίζει όταν λέμε στα παιδιά ψέματα ότι τα ζώα μας δίνουν τα ζωικά προϊόντα. Αλλά η γλώσσα επίσης τσακίζει κόκαλα, κόβει γέφυρες, τραυματίζει δεσμούς και γκρεμίζει τα χωριά που τόσο έχουμε ανάγκη (ειδικά σαν γονείς), όταν επιλέγουμε βίαιες λέξεις και περιγραφές για πρόσωπα αγαπημένα.
Μπορεί κανείς να μιλήσει για την αλήθεια ξεκάθαρα, αλλά με πολλούς τρόπους και σε πολλούς τόνους.
Θα μου επιτρέψετε εδώ να αναφέρω το βιβλίο της Κρινιώς Παππά “Όπως εγώ”, το αγαπημένο μου παιδικό βιβλίο ιδανικό για όλα τα παιδιά, βίγκαν και μη. Ένα βιβλίο πολύ απλό, αλλά καθόλου απλοϊκό, με εικόνες ζώων που ζουν απλώς τη ζωή τους. Χωρίς ΟΥΤΕ ΜΙΑ αναφορά σε ζώα που υποδουλώνομε, βασανίζουμε και σκοτώνουμε, δείχνει σε όλους, μικρούς και μεγάλους, πώς τα ζώα βιώνουν χαρά, πόνο, ενθουσιασμό, ζεστασιά, φόβο όπως κι εμείς. Δε μιλάει πουθενά για σπισισμό. Όμως τον βροντοφωνάζει. Όταν μαζί με το σκύλο και τη γάτα, βλέπεις στο βιβλίο κότες, γουρούνια, χταπόδια, ανάβει το λαμπάκι. Γιατί φροντίζουμε το ένα και τρώμε το άλλο;
Ας μη φοβόμαστε να ‘πούμε την αλήθεια.
Ναι, ο αγαπημένος συγγενής ή φίλος που τρώει μια μπριζόλα στην ταβέρνα, τρώει ένα ζώο που πέθανε. Το σκοτώσαμε για να γίνει φαγητό. Όχι, δεν ήθελε να το φάμε. Όχι, δεν το έστειλε ο θεός για να το φάμε. Ναι, είχε οικογένεια. Ναι, λείπει στη μαμά του. Ναι, του θείου του φαίνεται νόστιμο. Ναι, κι εμένα μου φαίνεται νόστιμο, αλλά δε θέλω πια να τρώω ζώα που πόνεσαν, οπότε γι’ αυτό πήρα τα μακαρόνια. Όχι, ο θείος δεν είναι κακός άνθρωπος, επειδή τρώει μπριζόλα. Ναι, είναι κακό για την υγεία του. Ναι, είναι κακό για το περιβάλλον. Όχι, δεν είναι κακός άνθρωπος. Δεν έχει ενημερωθεί. Δεν έχει τη δύναμη. Δεν έχει τη κίνητρο. Δεν έχει την θέληση. Δεν έχει αυτή τη στιγμή στη ζωή του τις κατάλληλες περιστάσεις για να αλλάξει. Δεν έχει την ελπίδα ότι έχει νόημα για το μέλλον.
Εσύ είσαι ακόμα μικρό. Και είσαι τυχερό, γιατί ξέρεις από μικρό τόσα άλλα εκατοντάδες νόστιμα φαγητά που δεν είχαν πρόσωπο και δεν ένιωθαν όπως νιώθουν τα ζώα. Και έχεις δύναμη και ελπίδα και όνειρα και γνώσεις και εναλλακτικές. Και μαζί με σένα, έχει ελπίδα κι ο πλανήτης και τα ζώα. Και ίσως μπορέσουμε να τους δώσουμε κάποτε πίσω κάτι, απ’ όσα τους πέρναμε όλα αυτά τα χρόνια.
Eleni Prifti
Η Ελένη Πρίφτη είναι health coach με ειδίκευση στην Περιβαλλοντική Υγεία και τη Lifestyle Medicine. (…Βάλτε εδώ το πλήρες κείμενο του βιογραφικού…)
Author Page
