Πριν περίπου 5 χρόνια έγραφα ένα μικρό κείμενο με τίτλο «Δεν υπάρχει πράσινη οικονομία χωρίς πράσινους καταναλωτές». Σε εκείνο το κείμενο τεκμηρίωνα τη θέση ότι κλειδί για τη βιωσιμότητα είναι το ενημερωμένο άτομο με τον ρόλο του ως καταναλωτής. Αυτή η θέση μπορεί να ακούγεται ακραία σε ορισμένα άτομα που αποδίδουν το μεγαλύτερο μέρος της ευθύνης για όσα κακώς κείμενα συμβαίνουν στις κυβερνήσεις και τις επιχειρήσεις, δηλ. σε “έξωθεν” δυνάμεις, στους “άλλους”. Όμως, όπως εξηγούσα στο κείμενο, οι καταναλωτές με τις επιλογές τους μπορούν να κινητοποιήσουν ή να επιταχύνουν (ή να δυσκολέψουν) θετικές εξελίξεις· χωρίς τη δική τους “έσωθεν” δύναμη, ακόμα και οι ιδανικά σχεδιασμένοι νόμοι για την προστασία του πλανήτη (και) των παιδιών μας δεν θα εφαρμοστούν ποτέ· ακόμα και τέλεια σχεδιασμένοι φόροι θα αχρηστευθούν όταν αυξηθεί το εισόδημα των καταναλωτών που άλλαξαν συμπεριφορά λόγω αυτών· ακόμα και τέλειες καινοτομίες των επιχειρήσεων δεν θα βρουν απήχηση.
Σήμερα θα τολμήσω να πω ότι το κλειδί για τη βιωσιμότητα του πλανήτη και των κοινωνιών είναι η βίγκαν γονεϊκότητα. Με άλλα λόγια, θεωρώ ότι η βίγκαν γονεϊκότητα είναι μακράν η πιο ωφέλιμη γονεϊκότητα αν ο στόχος μας είναι ένας ειρηνικός και υγιής πλανήτης για τα παιδιά μας. Είναι ωφέλιμη επειδή δημιουργεί θετικές επιδράσεις σε ανθρώπους και άλλα ζώα, σήμερα και στο μέλλον. Γιατί το πιστεύω αυτό; Εξηγούμαι:
Τα άλλα ζώα
Πρώτον, οι αξίες του βιγκανισμού δημιουργούν μια γόνιμη βάση πάνω στην οποία καλλιεργούνται εύκολα και “φυσικά” αξίες που προάγουν άλλες συναφείς αξίες, όπως είναι
- η αξία της προστασίας του περιβάλλοντος,
- η αξία της ζωής,
- η ενσυναίσθηση,
- η αλληλεγγύη.
Η βασική αξία του βιγκανισμού είναι “δεν βλάπτω ζώα αν μπορώ να το αποφύγω” – με δύο λέξεις είναι “οὐ βλάψεις” (είτε με τις πράξεις σου είτε με την ανοχή σου σε πράξεις άλλων) – μια αξία με την οποία συντάσσονται οι περισσότεροι άνθρωποι. Είναι ο λόγος που όταν κανείς δει κάποιον να χτυπάει ένα ζώο προσπαθεί ενεργά να τον σταματήσει. Είναι ο λόγος που οι βίγκαν ενεργά σταματούν να καταναλώνουν οτιδήποτε προέρχεται από ζώα. Πιστεύω ότι το ίδιο θα έκανε κάθε παιδί αν δεν είχε μεγαλώσει με την ιδέα ότι τα ζώα μας “προσφέρουν” το σώμα τους, το γάλα τους, και τα μωρά τους, αν δηλαδή δεν του είχαμε συνειδητά μάθει να αγνοεί την έμφυτη ψυχική του σύνδεση με τον πόνο των ζώων.
Ένα παιδί που έχει μεγαλώσει έχοντας εσωτερικεύσει την αξία “δεν βλάπτω άλλα ζώα αν μπορώ να το αποφύγω” και έχοντας βιώσει την πρακτική εφαρμογή της, βρίσκει εύκολο να επεκτείνει την πρακτική εφαρμογή της και σε άλλες πλευρές της καθημερινότητάς του εκτός του φαγητού, της ένδυσης, της διασκέδασης (που αποτελούν τους βασικούς άξονες της χρήσης ζώων). Μπορεί, δηλαδή, πιο εύκολα να δεχτεί να “ξεβολευτεί” ή να αποκλίνει από τα συνηθισμένα, αν αυτό εναρμονίζεται με τη βασική αρχή την οποία έχει εσωτερικεύσει. Για παράδειγμα, μπορεί ευκολότερα να δεχτεί αλλαγές για να μειωθεί ο όγκος των σκουπιδιών που δημιουργεί η οικογένειά του, να δεχθεί να αγοράσει λιγότερα ρούχα, να δεχτεί να καταναλώσει λιγότερα ή ελάχιστα είδη προσωπικής φροντίδας (που δυστυχώς μαρκετάρονται τόσο επιθετικά σε παιδιά ήδη από το δημοτικό), να χρησιμοποιήσει ένα αντηλιακό που δεν απλώνεται εύκολα επειδή δεν ρυπαίνει το σπίτι των ψαριών όσο τα άλλα, να δεχτεί να διαχωρίζει τα απορρίμματά του, κ.λπ. αν συνειδητοποιεί ότι από το κάθε “ξεβόλεμα” ωφελούνται όλα τα ζώα που ζουν ελεύθερα στον πλανήτη.
Γνωρίζουμε ότι το να είσαι βίγκαν συνήθως συναντιέται μαζί με μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση σε θέματα περιβάλλοντος – η βιβλιογραφία δεν είναι τεράστια, αλλά δείχνει ξεκάθαρα προς αυτήν την κατεύθυνση. Επίσης σε διπλωματικές εργασίες που έχω επιβλέψει, συστηματικά οι vegan (γονείς και μη) έχουν πολύ ανώτερο επίπεδο περιβαλλοντικής επίγνωσης από τους nonvegan. Πώς εξηγείται αυτό; Ίσως το να γίνεις βίγκαν σε κάνει να αποκτάς μεγαλύτερη ευαισθησία για το περιβάλλον, καθώς καταλαβαίνεις ότι οι πράξεις σου μπορεί να επηρεάζουν αρνητικά το περιβάλλον στο οποίο ζουν όλα τα ζώα του πλανήτη – όχι μόνο τα εκτρεφόμενα ζώα αλλά και τα ελεύθερα, όχι μόνο τα μεγάλα αλλά και τα μικρά – και αυτό που κάνουν οι βίγκαν είναι να μην βλάπτουν ζώα αν μπορούν να το αποφύγουν, σωστά; Μια άλλη εξήγηση είναι ότι η γνώση των προβλημάτων του περιβάλλοντος φέρνει τους ανθρώπους κοντύτερα προς την επιλογή του βιγκανισμού.
Όπως και να έχει, δεδομένης της διασύνδεσης του βιγκανισμού με την περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση, το να μεγαλώνει κανείς βίγκαν παιδιά αυξάνει τις πιθανότητες τα παιδιά αυτά να έχουν σχετικά καλύτερη συμπεριφορά σε θέματα περιβάλλοντος. Δηλαδή να γίνουν πιο ενεργοί και πιο σοφά πράττοντες πολίτες σε θέματα βιωσιμότητας του πλανήτη.
Όταν ένα παιδί μεγαλώνει σαν “βιγκανάκι” έχει ήδη μάθει να χαίρεται και να νιώθει περήφανο με τις επιλογές του που δεν βλάπτουν άλλα ζώα. Ναι, είναι επιλογές “του”. Από κάποια στιγμή και έπειτα, κάπου στα 4-5 που μπορεί να επεξεργαστεί τις πληροφορίες που του δώσαμε τόσο εμείς όσο και το nonvegan περιβάλλον του, να πάρει ορισμένες αποφάσεις και να διαπραγματευτεί, ναι, αποτελεί επιλογή του παιδιού το να είναι ή να μην είναι βίγκαν. Και πλαισιωμένα από συνομήλικα nonvegan παιδιά από καλοπροαίρετες οικογένειες, τα παιδιά αυτά δίνουν και παίρνουν σεβασμό, αποδοχή, και αγάπη, και μεγαλώνουν με τον βιγκανισμό τους να τρέχει στο background και να τα διευκολύνει σε πολλές αποφάσεις με τις οποίες πολλοί ενήλικες παλεύουν.
Φυσικά δεν είναι όλα ρόδινα, πάντα, για ένα βίγκαν παιδί. Πολλές φορές είναι ανυπόφορη η πίεση που δημιουργούν όσοι έχουν μείνει στην παλαιολιθική εποχή (στο blissfull ignorance που ανέφερε η Ελένη στην προχθεσινή της διάλεξη στο μάθημά μου) πολλών επιστημών (περιβάλλοντος, ψυχολογίας, διατροφής, οικονομικών). Αυτοί έχουν άποψη, και μάλιστα ισχυρή (και μάλιστα ισχυρά ατεκμηρίωτη), την μεταφέρουν στα παιδιά τους, και εκείνα πηγαίνουν στο σχολείο και προσπαθούν να υποτιμήσουν τη διαφορετικότητα του βίγκαν παιδιού, όχι μόνο όταν δεν τρώει κι αυτό σουβλάκια στις σχολικές εκδρομές, αλλά ακόμα και όταν γεμίζει το παγούρι του αντί να αγοράσει πλαστικό μπουκάλι με νερό, ή όταν διαφέρει με οποιονδήποτε άλλον τρόπο (τρόπους, θρησκεία, επίπεδο ευφυίας, σωματικές ικανότητες, κ.λπ.) από τα άλλα. Πόσα τέτοια παραδείγματα έχω μαζέψει…
Οι δυσκολίες αυτές όμως δεν αποτελούν λόγο για να μην κάνεις το παιδί σου βίγκαν – όπως λέω συνέχεια (και δεν είμαι η μόνη, ούτε η πρώτη). Δεν κάνεις κάτι επειδή είναι εύκολο, το κάνεις επειδή η φωνή μέσα σου σου λέει ότι αυτό είναι το σωστό, ακόμα και αν είναι δύσκολο, το κάνεις επειδή είναι ένα μέρος της δικής σου προσωπικής σου εξέλιξης και κοινωνικής συνεισφοράς. Αν το παιδί σου το κοροϊδεύουν επειδή είναι αστέρι στα μαθηματικά (nerd…), αυτό δεν είναι λόγος για να σταματήσει να ασχολείται με τα μαθηματικά. Αλλού είναι το πρόβλημα και όχι στο χαρακτηριστικό του δικού σου παιδιού. Αν κάτι το νιώθεις μέσα σου και νοηματοδοτεί τη ζωή σου, τότε το να το κόψεις επειδή η “κοινωνία” δεν είναι έτοιμη ακόμα να το εκτιμήσει, είναι σαν να σταματάς ηθελημένα να αναπνέεις.
Αντιθέτως – οι δυσκολίες είναι λόγος να δουλέψουμε για να γίνει πιο εύκολος ο βιγκανισμός, να δουλέψουμε για να εξαλειφθεί η βία (σκόπιμη ή αθέλητη) από ανθρώπους προς ανθρώπους, να δουλέψουμε για να γίνουν οι μικρο- και μάκρο-κοινωνίες μας πιο ειρηνικές. Κουραστικό, ναι, αλλά αυτό θα πρέπει να γίνεται ούτως ή άλλως, είτε μεγαλώνουμε παιδιά, είτε όχι. Είτε μεγαλώνουμε βίγκαν παιδιά είτε όχι.
Αν έχουμε παιδιά, το να τα μεγαλώνουμε σαν βίγκαν παιδιά βοηθά να μειωθεί η βία προς όλα τα άλλα ζώα. Βοηθά ταυτόχρονα να μειωθεί και η μελαγχολικά τεράστια βλάβη που δημιουργούμε στο παγκόσμιο χωριό μας. Σε αυτό το χωριό, ενώ το περιβάλλον καταρρέει πάνω από το 50% του παγκόσμιου πληθυσμού ζει σε συνθήκες τραγικά μακριά από την ευμάρεια του μέσου πολίτη μιας πλούσιας χώρας. Ναι, κάθε ευρώ που δαπανάμε έχει διαφορετική συνεισφορά στα περιβαλλοντικά προβλήματα, αναλόγως με το τί αγοράζουμε με αυτό. Και ο βιγκανισμός εκτός από το ότι καλλιεργεί την ενσυναίσθηση και την αλληλεγγύη στους ανθρώπους χτυπά την καρδιά ενός καταναλωτικού προτύπου που επιδρά αρνητικά όχι μόνο στα ζώα αλλά και στους ανθρώπους.
Οι άλλοι άνθρωποι
Δεύτερον, το “δεν βλάπτω ζώα αν μπορώ να το αποφύγω” είναι πολύ κοντά στο “δεν βλάπτω οποιονδήποτε και ο,τιδήποτε αν μπορώ να το αποφύγω”. Έτσι όταν συνειδητοποιηθεί ότι η κατανάλωση των πλούσιων ανθρώπων ή κοινωνιών ουσιαστικά αυξάνει το κόστος ζωής ή μειώνει την ποιότητα ζωής των φτωχότερων ανθρώπων ή κοινωνιών (περισσότερα για αυτό σε άλλο άρθρο) τότε ακόμα περισσότερα “ξεβολέματα” γίνονται πιο εύκολα για ένα βίγκαν παιδί σε σχέση με ένα nonvegan παιδί.
Με άλλα λόγια, ένα nonvegan παιδί έχει, δυστυχώς, πολύ περισσότερο δρόμο να διανύσει προκειμένου να υιοθετήσει εκουσίως συμπεριφορές που ωφελούν το περιβάλλον και τους άλλους ανθρώπους. Πολλά το καταφέρνουν, είτε με αμιγώς δικές τους δυνάμεις είτε με πυξίδα την καλωσύνη και τις γενικές ηθικές αρχές που έχουν λάβει από την οικογένειά τους και το σχολείο – όμως όταν φτάσουν στον βιγκανισμό αυτό που αναρωτιούνται είναι “γιατί άργησα τόσο;” και όχι “πώς το κατάφερα αυτό το δύσκολο πράγμα;”.
Έτσι έγινε και με μένα. Με μια μητέρα που φορούσε τη γούνα της για να βγάλει βόλτα στην αγκαλιά της τον σκύλο που μάζεψε από τον δρόμο· με δύο γάτες που έσωσα μωρά από τα χέρια συνομηλίκων που τα βασάνιζαν, τις μεγάλωσα από 1η δημοτικού με την αποκλειστική ευθύνη τους, διαβάζαμε μαζί, κοιμόμασταν μαζί· με πολυετή διαμονή στη χώρα-κοιτίδα του σύγχρονου βιγκανισμού όπου παντού υπήρχαν βίγκαν επιλογές αλλά εγώ ποτέ δεν παρατήρησα τη λέξη “vegan” σε κανένα μενού, μου πήρε 37 ολόκληρα χρόνια για να γίνω βίγκαν.
Συνειδητοποιώ ότι πάντα ήμουν βίγκαν στην καρδιά μου – όμως δεν ήξερα καν ότι υπάρχει αυτή η λέξη. Blissful ignorance, Ελένη; Έγινα βίγκαν τη νύχτα που έμαθα τη λέξη – όσες αξίες για τα “ζώα” μου είχαν εντυπωθεί από τους γονείς μου καθώς μεγάλωνα βρήκαν την πιο καθαρή διατύπωσή τους στον βιγκανισμό. Εκείνη την ημέρα ξεκίνησε το ταξίδι του painful knowledge (“γιατί δεν το ήξερα αυτό;”) το οποίο σιγά-σιγά έγινε blissful knowledge – παρά τη θλίψη που παραμένει και δεν μπορεί να ειπωθεί όσο η βία προς τα ζώα δεν είναι ορατή από τους περισσότερους.
Θα ήθελα όμως να είχα γεννηθεί βίγκαν. Αυτό το δώρο θέλησα να δώσω στα δικά μου παιδιά, μαζί με τα οφέλη της φυτοφαγίας στην υγεία. Δεν ήταν εύκολο (αλλά ποιο ταξίδι γονεϊκότητας έχει υπάρξει ποτέ εύκολο;), και όπως όλα τα δώρα, δεν ξέρω καν αν στο βάθος του χρόνου θα εκτιμηθεί όσο το εκτιμώ εγώ που το θεωρώ δώρο. Οι ενδείξεις πάντως είναι θετικές. Μεγαλώνουμε δύο λαμπερά και χαρούμενα παιδιά, που χαίρονται τη ζωή τους, έχουν κριτική σκέψη (κάποιες φορές υπερβολικά πρωτότυπη αλλά σωστή), απολαμβάνουν το φαγητό τους, και λατρεύουν τα νερόβραστα ρεβίθια και τα βίγκαν κέικ σοκολάτας.
Επίλογος
Θεωρώ ότι ο βιγκανισμός στην ουσία του δεν είναι τρόπος ζωής (lifestyle) – είναι τρόπος σκέψης που προάγει και διευκολύνει συμπεριφορές (lifestyles) που ωφελούν ταυτόχρονα τόσο τα ζώα, όσο και το περιβάλλον και το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο.
Συνεπώς, η βίγκαν γονεϊκότητα είναι μια επένδυση για το είδος του μέλλοντος που επιθυμούμε να ζήσουν όχι μόνο τα παιδιά μας, αλλά και κάθε παιδί. Όπως όλες οι επενδύσεις, απαιτεί ενημέρωση, προετοιμασία, πειθαρχία. Όπως όλες οι επενδύσεις, απαιτεί να αναβάλλουμε τη σημερινή μας απόλαυση προκειμένου να απολαύσουμε, και μάλιστα πολλαπλάσια, στο μέλλον. Όπως όλες οι επενδύσεις που κάνουμε ως γονείς, απεμπολούμε τη σημερινή μας απόλαυση προκειμένου να απολαύσουν τα παιδιά μας οφέλη στο μέλλον.
Όμως, καθώς παλεύουμε να χτίσουμε σιγά-σιγά αυτήν την επένδυση, συμβαίνει κάτι εντυπωσιακό: αντί να νιώθουμε ότι στερούμαστε κάτι σημερινό για κάτι μελλοντικό, συνειδητοποιούμε όλο και περισσότερο ότι η επένδυση αυτή, που βοηθά τα παιδιά μας να ζήσουν σε έναν πιο ειρηνικό και υγιή πλανήτη, μας δίνει απόλαυση, σήμερα – και παρά τις δυσκολίες της, είναι κάτι που αξίζει να είχαμε ξεκινήσει από καιρό.
